Emre Başkan, Azor Brand & People Solutions kurucusu ve lideri
Kurumların yapay zekâ yatırımları hızlanıyor. Buna karşılık çalışanların kendilerini güncel ve yetkin hissetme oranı aynı hızda artmıyor. 2026 araştırmamız, asıl meselenin teknolojik araçları kuruma entegre etmek değil, insanı yeni çalışma biçimine hazırlamak olduğunu gösteriyor. Hal böyleyken, beyaz yakalıları kaygı alanına itmeden, yapay zekâyı nasıl gerçek bir takım arkadaşına dönüştürebiliriz?
19. yüzyılın sonlarında fabrikalar elektrik motorlarıyla tanıştığında yöneticilerin önemli bir bölümü doğal olarak yeni güç kaynağının üretkenliği hızla artırmasını bekledi. Eski buhar makinelerinin yerine elektrik motorları konulacak, gerisi kendiliğinden gelecekti. Ancak beklenen sıçrama hemen yaşanmadı. Ekonomi tarihçisi Paul David’in yıllar sonra dikkat çektiği gibi, elektrikten gerçek anlamda faydalanmak için yalnızca enerji kaynağını değiştirmek yetmiyordu. Fabrikaların yerleşim düzenlerinin, üretim akışlarının ve iş yapma biçimlerinin de yeniden tasarlanması gerekiyordu. Eski düzenin içine yeni bir motor yerleştirmek, potansiyelin ancak küçük bir bölümünü ortaya çıkarabiliyordu.
Bugün yapay zekâ konusunda benzer bir dönemin içinde olabiliriz. Kurumlar lisans satın alıyor, platformlar kuruyor, pilot uygulamalar başlatıyor. Çalışanların önemli bir bölümü de bu araçları gündelik hayatına dahil etmiş durumda. Buna karşılık birçok organizasyon hala yapay zekâyı mevcut iş akışının üzerine eklenen yeni bir motor gibi ele alıyor. Tam anlamıyla nasıl verim alacağını bilmedikleri bu teknolojiye daha çok toplantıların, onay süreçlerinin, görev dağılımlarının ve performans ölçütlerinin aynı kaldığı bir yapıda yalnızca “daha hızlı yap” görevi veriliyor. Sonra da yatırımın neden beklenen ölçüde benimsenmediği veya neden kalıcı bir verimlilik yaratmadığı soruluyor.
Dokuz yıldır Türkiye’deki beyaz yakalıların konfor alanı haritasını çıkarıyoruz. Bu süre boyunca değişen ekonomik koşulların, toplumsal gelişmelerin ve kurum içi uygulamaların çalışanların duygusal konumlarını nasıl etkilediğini gözlemledik. Bu şekilde, beyaz yakalıların potansiyellerini daha rahat hayata geçirebilmeleri için ihtiyaçlarını analiz ettik. 2026 araştırmamızda da, geçmişteki modelimizde bir güncellemeye gittik ve teknoloji ile yapay zekâyı ilk kez ayrı bir faktör olarak modele ekledik. Kurumların teknoloji ve yapay zekâ sistemlerine yaptıkları yatırımların çalışanların konfor alanı haritasını nasıl etkilediğini analiz ettiğimiz bu sene ortaya çıkan tablo bize göre ilginç detaylar barındırıyor. Öyle ki çıkan sonuçlar, bizi yalnızca teknoloji kullanımına değil, teknolojiyle kurulan ilişkinin yapısına bakmaya davet ediyor.
Bu seneki veriler bize temelde üç önemli şey söylüyor. Birincisi, konfor alanında önemli bir küçülme yaşandığını görüyoruz. İkincisi, kurumların genel gidişatına ve mevcut çalışma deneyimine ilişkin bazı göstergeler görece iyileşirken çalışanların dönüşüm içindeki kendi rollerine, yetkinliklerine ve geleceklerine ilişkin güvenleri aynı ölçüde güçlenmiyor. Üçüncü olarak da yapay zekâ konusu öne çıkıyor. Bu alanda yapılan yatırımlar yaygınlaşsa da yatırım ile yetkinlik hissi arasında belirgin bir duygusal mesafe oluşuyor. Bize sorarsanız 2026’nın temel sorusu şu diyebiliriz: Teknolojiyi satın aldık almasına da, insanı ve işi bu yönde nasıl dönüştürebileceğiz?
2026 Yılı Cozmo Map ve Endeks Puanı
2026 haritasına baktığımızda konfor alanının yüzde 57’den yüzde 52’ye gerilediğini görüyoruz. Beş puanlık bu düşüş, konfor alanının kendi içinde yaklaşık yüzde 10 daralması anlamına geliyor. Kaygı alanı yüzde 24’te sabit kalırken, heyecan alanı yüzde 14’ten yüzde 16’ya yükseliyor. İlk bakışta konfor alanından çıkan kitlenin bir bölümünün heyecana geçtiğini, dolayısıyla bu seneki tablonun 2025 verilerine göre daha olumlu seyrettiğini düşünebiliriz. Bu yorum bütünüyle yanlış değil. Ancak resmin kritik ayrıntısı geçiş alanlarında bulunuyor.

Bu sene, geçiş alanlarının kendi içinde yüzde 60 oranında büyüdüğünü görüyoruz. Bu gruplardan, “Heyecandan kaygıya çıkış” olarak adlandırdığımız geçiş grubu bir yılda yüzde 1,5’ten yüzde 4,2’ye yükselmiş durumda. Bu neredeyse 3 kat büyüme anlamına geliyor. Buradaki çalışanlar motivasyonlarını bütünüyle kaybetmiş değiller. Kurumlarıyla bağları ve eyleme geçme enerjileri devam ediyor. Buna karşılık gelecek endişeleri gittikçe yükseliyor ve sahip oldukları enerji kaygıya doğru yön değiştiriyor.
Araştırmanın tamamını tek bir metrik üzerinden yorumlamamıza yardım eden COZI (Comfort Zone Index) de benzer bir yön gösteriyor. Endeks 2025’teki 48 puanlık seviyesinden 47’ye gerilemiş durumda. 2024 yılında 54 olan COZI skorunun son iki yıldır motivasyon alanından uzaklaşarak kaygı yönüne doğru kaydığını gözlemliyoruz. Endeks puanlarını Hizmet, FMCG ve SMCG alanları çerçevesinden irdelediğimizde belirgin bir fark olmadığını söylemek mümkün. Dolayısıyla bu tabloyu belirli bir sektörün problemi olarak değil, çalışma hayatına dair genel bir dinamik olarak okumak gerekiyor.

Bu arada 2026 sonuçlarındaki konfor alanındaki daralmayı tek başına olumlu ya da olumsuz bir gelişme olarak okumamak gerektiğini belirtmek isteriz. Zira, modelimizde amaç insanları her koşulda konfor alanının dışına çıkarmak değil. Biz daha çok, değişimin/dönüşümün gerekli olduğu durumlarda konjonktüre uygun bir denge sağlayarak, beyaz yakalıların kaygıya sürüklenmeden heyecan alanına geçebilecekleri koşulları yaratmayı hedefliyoruz. Bu çerçeveden baktığımızda; 2026’da heyecan alanının büyümesi, bağlamda küçük de olsa olumlu bir duruma işaret etse de, geçiş gruplarındaki keskin yükseliş, bu enerjinin kolaylıkla kaygıya dönüşebileceğini gösteriyor. Bu nedenle kurumların sadece değişimin hızına ve teknoloji yatırımlarına değil tüm bunların çalışan deneyimindeki karşılığına da odaklanması önem arz ediyor.
Kurum İyileşirken Çalışanın Duygusal Konumu Değişiyor
Bize göre bu yılın en düşündürücü sonuçlarından biri, çalışanların kendi duygusal konumlarıyla kurumlarına ilişkin değerlendirmelerinde farklılıklar olması. Örneğin, 2026 yılının bileşik genel memnuniyet skoru 63’ten 64’e çıkmış durumda. Buna ek olarak araştırmamıza katılan beyaz yakalıların kurumları hakkındaki değerlendirmelerde geçen seneye göre bir gerileme yok. Hatta çalışanların, kurumlarını on yıl sonra piyasa ortalamasına göre daha ileride göreceklerine dair inançlarında da artış var. Kısacası kurumların karnesinde küçük ama tutarlı bir toparlanma mevcut.
Buna karşılık konfor alanı daralıyor ve geçiş alanlarındaki kitle önemli derecede büyüme gösteriyor. Bu iki sonucu yan yana koyduğumuzda çalışanların kurumlarının yaptıklarına daha olumlu baksalar da, bütün bu dönüşümün içinde kendi yerlerinin ne olacağı konusunda aynı güveni hissetmediklerini düşünebiliriz. Diğer bir deyişle, çalışanın kurumuna duyduğu güven ile kişinin kendi geleceğine duyduğu güven ayrışıyor diyebiliriz.
Gelecek beklentileri de bu bulguyu destekler nitelikte. Önümüzdeki bir yılda dünyanın ve Türkiye’nin daha iyiye gideceğine inananların oranında küçük bir toparlanma olsa da, veriler oldukça düşük seyrediyor. Diğer yandan makrodan mikro seviyeye inince, bir kırılma yaşandığını gözlemlemek mümkün. İlk kırılma, son iki senede çalışanların kurumlarının daha iyiye gideceğine olan inançlarının toparlamaya başlamasıyla ilişkili. Ancak bireysel geleceklerine daha umutlu bakmaları, beyaz yakalıların kendi geleceklerini kurumlarından bağımsız değerlendirdiklerini düşündürüyor.
Şunun da altını çizmeden geçemeyeceğiz; bu tablo bize liderlerin alışıldık memnuniyet göstergeleriyle yetinmemesi gerektiğini vurguluyor. Klasik memnuniyet ve bağlılık anketlerindeki kurum ortalamasının yükselmesini bir başarı olarak addetmek mümkün olsa da, çalışanların geleceğe dair duygusal konumlarının farklılaştığını görmek oldukça düşündürücü. Ayrıca, genel ortalamayı konfor alanı fazları üzerinden analiz ettiğimizde, bu gibi farklı segmentasyonların analiz aşamasına kattığı derinliği görebiliyoruz. Sonuçta, genel anlamdaki ortalama istatistikler bize sadece fotoğrafın genel ışığını gösteriyor. Buna karşılık, gölgede kalan grupları görülemez hale getirebiliyor.
Çalışma hayatındaki ana motivasyonların sıralaması da bu resmi yorumlamamıza yardımcı oluyor. Geçtiğimiz sekiz yılda en yüksek skoru alan “kendini başarılı hissetmek” başlığı bu sene de birinci sırada. Buna karşılık “yüksek gelir elde etme” başlığındaki küçük artış ve “maddi mecburiyet” unsurunun bir sıra yükselmesi ekonomik zorlukların bir göstergesi olarak dikkat çekiyor. Yine de, ekonomik şartların bütün ağırlığına rağmen başarı hissinin ilk sırayı bırakmaması bizce çok önemli. Öyle gözüküyor ki, insanlar yalnızca işlerini korumak veya gelir elde etmek değil; bu zorlu ortamda ortaya koydukları katkının duygusal karşılığını da alabilmeyi istiyorlar.

Farklı Kitleler Dönüşümü Farklı Şekilde Deneyimliyor
Demografik kırılımlar da gölgede kalabilecek istatistikleri gün yüzüne çıkarmanın bir yolu. Gelin bazı grupları hep beraber inceleyelim. Cinsiyet bazındaki analizlerimiz kadınların erkeklere göre daha kaygılı olduğunu, erkeklerinse görece daha fazla heyecan alanında konuşlandığını gösteriyor. Hatta, son sekiz senedir kendini tekrarlayan bu durum, bu tablonun altını kalın bir kalemle çiziyor desek yeridir. Ayrıca kadınlardaki fazlar arası geçiş oranının yüzde 9 olması da buradaki hassasiyeti daha da kırılgan hale getiriyor. Detaylı verileri incelediğimizde kadın ve erkek gruplarındaki bu stres alanı farklılığının şu iki unsurla ilişkili olduğunu söylemek mümkün. Bu farklılığın olası nedenlerinden biri, erkeklerin üstlendikleri rollerde kendilerini gerçekleştirmeye daha fazla alan bulduklarını düşünmeleri olabilir. İkinci olarak da, üst düzey yönetim kademelerinde daha fazla erkek bulunması bu tablonun oluşmasında etkili gözüküyor.

Yaş kırılımları, değişimin bütün çalışanları aynı yönde hareket ettirmediğini ve özellikle üç grubun yakından izlenmesi gerektiğini gösteriyor. 18-24 yaş grubunda heyecan alanının yüzde 20’den yüzde 13’e gerilerken konfor alanının yüzde 45’ten yüzde 51’e yükselmesi dikkat çeken bir hareket olarak okunabilir. İş hayatına yeni giren veyahut staj programlarına dahil olan çalışanların merak ve eyleme geçme enerjisinin yerini daha güvenli bir alanda kalma isteği alıyor olabilir. Bu da zaman içerisinde ilgili kişilerin öğrenme iştahının ve kuruma katkı arzusunun zayıflamasına neden olabilir. Sonuç olarak, tüm organizasyon bundan etkilenebilir. Ancak segmentteki örneklemin boyutu nedeniyle, bu durumun bir genelleme haline gelmemesi, bir eğilim olarak ele alınması sağlıklı olacaktır.

Kritik bir kırılma da 25-29 ve 30-39 yaş aralıklarında ortaya çıkıyor. 25-29 yaş grubunda heyecan alanı yüzde 11’de kalırken kaygı alanı yüzde 26 oranında seyrediyor. 30-39 yaş grubunda ise kaygı alanı yüzde 27 ile araştırmanın en yüksek düzeylerinden birine ulaşıyor. Bu iki grupta kaygı alanının önemli bir oranda olması; tükenmişlik, sessiz geri çekilme ve yetenek kaybı riskini artırabilir. Sonuç olarak bu tablo bizlere, kurum genelinde genel geçer uygulamalar yerine, farklı kitlelerin ihtiyaçlarını doğru okuyarak ilgili kitleye özel çözümler geliştirmenin ne kadar önemli olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.
Unvanlar bazında konfor alanı haritalarını incelediğimizde de organizasyon içindeki işleyiş konusunda net dikkat noktaları olduğunu görebiliyoruz. Örneğin, ilk dikkat çeken unsur Genel Müdürlerin organizasyonun geneline göre çok daha yüksek heyecan alanında olmaları. Bu oranın geçen seneye göre yükselmiş olması ve konfor alanlarında düşüş gözlemlenmesi de gözlerden kaçmıyor. Hiyerarşide Genel Müdürlere bağlı olan gruba baktığımızda ise önemli bir kırılma yaşandığını tespit etmek mümkün. Genel Müdürlerin, GMY/Direktör ve Koordinatörleri içeren gruba göre daha küçük bir konfor alanına sahip olmaları, organizasyonun tümüne liderlik eden bu pozisyondaki profesyonellerin üzerindeki baskıyı ortaya koyuyor diyebiliriz. Ancak, bu iki grubun heyecan alanlarındaki oran farkı bize olası zorlanmalara dair sinyaller verebilir. Heyecan alanı çok yüksek seyreden Genel Müdürler sonuçlara hızlı ulaşma motivasyonunda olabilirken, bir alt kademedeki çalışma arkadaşları farklı bir duygusal fazda oldukları için buna hemen uyumlanamayabilir. Dolayısıyla, bu iki kademe arasındaki iletişim, planlama ve icra problemleri yaşanabilir. Bu da tüm organizasyonu gerecek bir tansiyon yaratabilir. Bu noktada bu iki kademe arasında sağlam güven köprüleri kurulması önem arz ediyor diyebiliriz. Bize sorarsanız böyle dönemlerde üst kademe yöneticilerin kendi aralarında oluşturacakları bir Team Charter süreçlere büyük değer katabilir.
Ünvan bazında öne çıkan bir başka husus da; stratejiye ve karar süreçlerine yakın olanlarla bunları uygulama yükünü taşıyanlar arasındaki faz farkları. Ünvan bazında Cozmo®Map’lere baktığımızda pozisyon düştükçe heyecan alanının daraldığını ve kaygı alanının genişlediğini görebiliyoruz. Buna ek olarak, Müdür Yardımcısı/Şef/Yönetici pozisyonunda çalışanların kaygı alanlarının 2025 yılına göre yükselmiş olması izlenmesi gereken bir durum olabilir. Tüm bunlar, üst seviyede alınan kararların hayata geçirilme süreçlerinde problemler yaşanabileceğini gösteriyor. Organizasyon içerisindeki iletişimde ve uygulama devamlılığında bu verileri akıllarda bulundurmak faydalı olabilir.






Heyecan Alanını Teknolojiden Önce İnsani Faktörler Büyütüyor
Demografik ve sektörel kırılımlar bize çalışanların iş dünyasındaki genel gündemi bile farklı duygusal konumlardan deneyimlediğini gösteriyor. Peki kurumlar bu tabloyu değiştirmek, kaygı alanını daraltırken heyecan alanını genişletmek için neler yapmalı ve belki de daha önemlisi, nereden başlamalı? Her sene olduğu gibi, çalışanların bu yöndeki ihtiyaçlarını öncelik sırasına göre analiz ettik.
Kurumların heyecan alanını genişletmek ve kaygı alanını daraltma yolunda odaklanabilecekleri faktörlerdeki mevcut performans skorlarına baktığımızda kurumlardaki takımdaşlığın yüz üzerinden 64,1 ile en yüksek performansa sahip olduğunu görüyoruz. Bu faktörü 61,8 ile esneklik ve cesaretlendirme, 61,2 ile liderlik takip ediyor. Teknoloji ve YZ, 60 puanla beşinci sırada yer alırken vizyon 59,7, inovasyon 57,8 ve ödüllendirme başlıkları 53,3 puan seviyesinde kalmış durumda.
Buna karşılık bu faktörlerin etki gücü sıralamasına geçtiğimizde tablo değişiyor. Bu sıralama bizim heyecan alanını genişletme ve kaygı alanını daraltma yolundaki hızlı kazanımları ve önceliklendirmeleri görmemize yardımcı oluyor. Analizlerimiz doğrultusunda kurumların net, anlamlı ve insanlığa değer katan vizyonlar üzerine geliştirmeler yapması halinde en hızlı ve güçlü etkiye ulaşacaklarını görüyoruz. Her gün kendini farklı formlarda hissettiren belirsizlik dünyasında çalışanlarını cesaretlendirme üzerine yatırım yapanların da hızlı kazanımlar elde edebileceğini söylemek mümkün. Ödüllendirme, son dokuz yıldır en düşük performans skoruna sahip olsa da, etki gücü sıralamasında 3. sırada yer alıyor. Geçtiğimiz senelerde etki gücü bu seviyelerde olmayan bu faktörün yükselişinde, ekonomik şartların yarattığı zorlukların bir neden teşkil ettiği düşünülebilir. Özetlemek gerekirse insanlar; yönlerini görebilecekleri bir vizyon, fikirlerini dile getirebilecekleri cesaretlendirici bir ortam ve katkılarının adil biçimde karşılık bulduğu bir sistem istiyor.
Şimdi gelelim etki gücü analizlerimizde bizi en çok şaşırtan faktöre: Teknoloji ve YZ. Bu faktörün etki skorunun düşük olması teknolojinin önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Bu skor, teknolojinin mevcut durumda çalışan memnuniyetini ve performansını doğrudan etkileyen ana unsur olmadığını gösteriyor. Çalışanın eline yeni bir araç vermek, ona yön, güven, adalet veya cesaret duygusunu kendiliğinden kazandırmıyor. Hatta bu insani zemin zayıfsa teknoloji var olan sorunları daha görünür hale getirebiliyor. Verilerimiz ışığında şunu gönül rahatlığıyla söyleyebiliriz ki, beyaz yakalıların gözünde kurumların geleceği hala liderlerin kurduğu kültüre, verdikleri kararlara ve yarattıkları çalışma deneyimine bağlı. Elbette ki YZ bu yapıyı güçlendirebilir. Ancak bu saydığımız faktörlerin yerini doldurması oldukça zor gözüküyor.

Teknoloji Yatırımı Var Ancak Yetkinlik Hissi Geride
Stanford Üniversitesi İnsan Merkezli Yapay Zekâ Enstitüsünün 2026 AI Index raporuna göre dünya genelinde organizasyonların yapay zekâ kullanımı yüzde 88’e ulaşmış durumda. Bizim araştırmamızda çalışanların yüzde 73’ü kurumlarının YZ yatırımına başladığını söylüyor. “Henüz başlamadı ve yakın zamanda planlarında da yok” diyenlerin oranı bir yılda yüzde 17’den yüzde 12’ye gerilemiş durumda. Anlayacağınız, bu alana yatırımın gerekip gerekmediği tartışması büyük ölçüde geride kalmış gibi gözüküyor. Şu aşamada, tartışma daha çok yatırımın yeterliliği ve nasıl kullanıldığı üzerine odaklanıyor diyebiliriz. Öyle ki, katılımcıların yüzde 48’i kurumlarının bu alanda yatırıma başladığını ancak bu seviyeyi yeterli bulmadıklarını belirtiyor.

Yatırımların yaygınlaşması çalışanların teknolojiyle kurduğu ilişkinin olgunlaştığı anlamına gelmiyor. Katılımcıların YZ uygulamalarını etkin kullandıklarına inançları yüzde 74’lük bir skor almış durumda. Buna karşılık, katılımcıların kendilerini bu konuda güncel ve yetkin hissetme puanı da yüzde 65 olarak gözüküyor. Bir başka deyişle, kullanım arttıkça özgüvenin kendiliğinden güçlenmediğini görüyoruz. Ayrıca katılımcıların kurumlarında düzenlenen YZ eğitimlerini yeterli bulma oranları da sadece yüzde 55 olduğunun altını çizmek isteriz. Sürekli güncellemelerle, sonu gelmeyen bir öğrenme, adaptasyon ve dönüşüm çerçevesi oluşturan YZ süreçlerinde kullanıcıların kendilerine güvenlerinin ve yetkinlik hislerinin güçlendirilmesi organizasyonların geleceği için önem arz edebilir.
Bu noktada araştırmanın önemli bir ayrımı var. Katılımcıların YZ’yi mesleki geleceği için güçlü bir tehdit olarak görme oranları yüzde 41. Ek olarak, etik ve gizlilik açısından risk taşıdığını düşünme skorları yüzde 77, çalışan yaratıcılığını köreltebileceğine katılma oranları yüzde 62. Dolayısıyla sorun teknolojiye yönelik genel bir korkudan ibaret değil. Çalışanlar hangi veriyi sisteme girebileceklerini, hatalı çıktının sorumluluğunu kimin taşıyacağını, kendi muhakemelerinin nerede devreye gireceğini ve yıllar içinde geliştirdikleri uzmanlığın nasıl değerlendirileceğini bilmek istiyor. Buna karşılık burada belirsizliklerle yüzleşiyorlar.

Bu arada, araştırmamızdaki sonuçların YZ yatırımlarının stratejik önemini değil, mevcut çalışan deneyimiyle olan ilişkisini ölçtüğünün altını bir kez daha çizmek lazım. Henüz iş akışlarına eşit biçimde yerleşmemiş ve kullanım standartları netleşmemiş bir aracın heyecan alanına geçişi, dolayısıyla performansı doğrudan belirlememesi anlaşılabilir. Bu noktada düşük etki gücünü, teknolojinin önemsizliğine değil, insan deneyimine henüz yeterince bağlanamadığına işaret eden bir bulgu olarak okumak gerekiyor. Bize göre asıl gelişim alanı da tam burada bulunuyor.
İşin bütünüyle YZ’ye devredileceği zamana ilişkin beklentiler de iki uca ayrılıyor. Bunun bir ila beş yıl içinde gerçekleşeceğini düşünenlerin oranı son bir sene içerisinde yüzde 16’dan yüzde 19’a çıkarken “hiçbir zaman” diyenlerin oranı da yüzde 20’den yüzde 23’e yükselmiş durumda. Görünen o ki; bir grup dönüşümün çok hızlı geleceğini düşünürken, diğer grup işinin doğası gereği bütünüyle devredilemeyeceğine inanıyor. Bu tablonun birinci grupta acele ve kaygı, ikinci grupta ise mesafe veya inkar yaratabileceğini unutmamak faydalı olabilir. Bu nedenle liderlerin tek bir gelecek senaryosu anlatmak yerine hangi görevlerin, kararların ve sorumlulukların nasıl değişeceğini somutlaştırması dönüşüm süreçlerine önemli derecede değer katabilir.

Takım Arkadaşlığı Sadece Görev Devri Değil
Geçen yılki araştırmamızda YZ’nin bir takım arkadaşı olarak görülmesini olumlu bir işaret olarak değerlendirmiştik. Bu yaklaşım hala değerli; ancak 2026 verileri takım arkadaşlığı metaforunun içini daha dikkatli doldurmamız gerektiğini gösteriyor. Gerçek bir takım arkadaşlığında rol paylaşımı, güven, geri bildirim, sınır ve hesap verebilirlik de olmalı. YZ’yi yalnızca işleri hızla tamamlayan bir yardımcı araç olarak kurguladığımızda bu unsurların önemli bir bölümü gözden kaçabilir.
Nitekim son dönemde yayımlanan araştırmalar, yanlış kurgulanan kullanımın işi azaltmak yerine yükü başka bir çalışana devredebildiğini gösteriyor. Kate Niederhoffer ve çalışma arkadaşlarının “workslop” olarak adlandırdığı düşük nitelikli YZ çıktıları, ilk bakışta düzenli ve tamamlanmış görünse de görevi ilerletecek bağlam ve içeriği taşımıyor. Niederhoffer’un araştırmalarına katılanların yüzde 40’ı son bir ay içinde bu tür bir durumla karşılaştığını ve her bir olayın ortalama bir saat 56 dakikalık ek çalışma yarattığını belirtiyor. Yani bir kişinin kazandığı birkaç dakika, bir başkasının doğrulama ve yeniden çalışma yüküne dönüşebiliyor. Daha da önemlisi, katılımcıların yüzde 42’si bu çıktıyı gönderen çalışma arkadaşını eskisine göre daha az güvenilir buluyor. Eğer YZ kullanımı ortak işin kalitesini artırmıyorsa ve yalnızca emeği ekip içerisinde görünmez biçimde yeniden dağıtıyorsa takımdaşlığa zarar verebilir, güveni ve iş birliğini zedeleyebilir.
Bir başka risk de bilişsel yük ile alakalandırılıyor. Julie Bedard ve çalışma arkadaşlarının 2026 yılında gerçekleştirdikleri bir araştırma, YZ araçlarını yoğun biçimde izlemek ve denetlemek zorunda kalan çalışanlarda zihinsel yorgunluğun önemli oranda arttığını gösteriyor. Buna karşılık YZ’nin tekrar eden işleri gerçekten azalttığı durumlarda tükenmişlik skorları yüzde 15 düşüyor. Çalışmaya göre aradaki fark YZ’nin de dahil olduğu işin nasıl tasarlandığından doğuyor. Çalışan hem eski görevlerini sürdürüp hem de çok sayıda aracın çıktısını kontrol etmek zorunda kalınca teknoloji işi kolaylaştırmak yerine yeni bir gözetim katmanı yaratıyor. Bu da ciddi anlamda ekstra yük demek oluyor. Yani genel kanının aksine, doğru tasarlanmayan süreçlerde YZ verimi artırmak yerine çalışanın yükünü artırıyor. Bu da, beyaz yakalı çalışanlar ile YZ arasındaki ilişkiye zarar veriyor.
YZ’nin çalışanlar arasındaki ilişkilerde ve iletişimde yüksek oranda kullanımı da dikkat çekiyor. Amy Gallo’nun vurguladığı gibi, çalışanlar bir mesajın çalışma arkadaşından mı yoksa onun kullandığı bir araçtan mı geldiğini kestiremediğinde iletişimin samimiyetini ve karşı tarafın gösterdiği çabayı sorgulayabiliyor. Üstelik çalışanların aralarındaki problemleri YZ’nin iletişim danışmanlığı ile ortadan kaldırmaya çalışması, ekiplerin ihtiyaç duyduğu yapıcı fikir ayrılıklarını ve bu zeminde gerçekleştirdikleri yapıcı tartışmaları da azaltabiliyor. Bu da deneyimli insanların fikirlerini çarpıştırarak yeni yöntemler, yeni fikirler geliştirmesinin önüne geçebiliyor.
Liderler Heyecan Alanını Nasıl Genişletebilir
Araştırmamızın bütününe baktığımızda liderlerin önündeki meselenin, ana akım söylemin öne sürdüğü gibi, ağırlıklı teknoloji olmadığını görüyoruz. Çalışanların yön, adalet, cesaretlendirme ve gelişim ihtiyacı ile farklı konfor alanı fazlarının ve demografik grupların birbirinden ayrışan deneyimleri iç içe geçiyor. Bu nedenle aynı teknoloji yatırımının herkeste benzer karşılığı yaratmasını beklemek pek de gerçekçi olmayabilir.
Konfor alanındaki çalışan YZ’ye karşı olmayabilir; ancak aracı gündelik işi için henüz gerekli görmeyebilir. Bu grubu harekete geçirmek için genel ilham konuşmalarından çok, kendi görevinde karşılığı olan küçük ve düşük riskli uygulamalar fayda sağlayabilir. Buna karşılık, heyecan alanındaki çalışanlar dönüşümün doğal taşıyıcıları olabilir. Onlara pilot uygulamalarda sorumluluk verilebilir. Ancak veri güvenliği, kalite ve insan denetimi konusunda sınırların net çizilmesi önemli olabilir. Kaygı ve geçiş alanındaki çalışanların ihtiyacıysa daha fazla teknoloji anlatısı değil de, belirsizliğin azalması olabilir. Bu kişilerin rollerinin nasıl değişeceğini bilmeleri, öğrenmek için zaman bulabilmeleri ve çıktıyı kontrol edebileceği somut bir sorumluluk üstlenmeleri bu gruplar için daha anlamlı bir başlangıç sağlayabilir.
Demografik kırılımlar da aynı yaklaşımın herkeste çalışmayacağını gösteriyor. Kadınlarda uzun süredir görece yüksek seyreden kaygı ve geçiş alanları, teknolojik araçlara erişim kadar psikolojik güvenliğin, gelişim fırsatlarında eşitliğin ve görünür desteğin önemini hatırlatıyor. 18-24 yaş grubunda gerileyen heyecan, merakı yeniden canlandıracak uygulama ve mentorluk mekanizmalarına ihtiyaç olduğunu düşündürüyor. Kaygının yükseldiği 25-29 ve 30-39 yaş aralığında iş yükü, kariyer yönü ve öğrenme zamanı birlikte ele alınarak dengelenme sağlanabilir.
Ünvan farklılıkları bu tabloya bir başka boyut ekliyor. Kararları verenlerle uygulama yükünü taşıyanlar arasındaki mesafe büyüdükçe, üst yönetimin hız beklentisi aşağı kademelerde kaygıya dönüşebiliyor. Kaygı oranının yüzde 29’a ulaştığı müdür yardımcısı, şef ve yönetici grubu bu açıdan kritik bir yerde duruyor. Bu çalışanlar bir yandan üst yönetimin hedeflerini hayata geçirirken diğer yandan alt ekiplerin sorularını ve gündelik sorunlarını karşılıyor. Bu katmanı yalnız bırakmak dönüşümün tamamını kırılgan hale getirebilir.
Liderlerin üzerinde durması gereken en önemli ayrım belki de hız ile kapasite arasındaki fark diyebiliriz. YZ bir ekibin daha kısa sürede daha fazla çıktı üretmesini sağlayabilse de, ekibin bu çıktıları değerlendirme, doğrulama, karara dönüştürme ve değişimin yükünü taşıma kapasitesi aynı hızda artmayabilir. Bu nedenle başarıyı yalnızca kullanım sayısı veya üretilen çıktı üzerinden okumak yanıltıcı hale gelebilir. Liderlerin yeniden çalışma ihtiyacını, karar kalitesini, çalışanların bilişsel yükünü ve kazanılan zamanın neye dönüştürüldüğünü yakından takip etmesi faydalı olabilir.
Önceki sayfalarda paylaştığımız gibi, küresel çalışmalar da benzer bir sonuca ulaşıyor. YZ tekrar eden işleri gerçekten ortadan kaldırdığında ve iş akışı buna göre yeniden tasarlandığında çalışanların yükünü azaltabiliyor. Mevcut görevlerin üzerine yeni bir çıktı ve denetim katmanı olarak eklendiğindeyse yeniden çalışma, doğrulama ve zihinsel yorgunluk artabiliyor. Düşük nitelikli YZ çıktıları bir çalışanın kazandığı zamanı başka bir çalışanın ek işine dönüştürebiliyor. Değer, ilişki ve sorumluluk içeren kararların YZ’ye bırakılması ise insan muhakemesini zayıflatabildiği gibi iletişimin samimiyetini ve ekip içindeki güveni de aşındırabiliyor. Buradaki temel ayrım teknolojinin kullanılıp kullanılmaması değil, hangi işi üstlendiği ve insanın hangi sorumluluğunu güçlendirdiği gibi gözüküyor.
Şunu da unutmamak gerekiyor; kurum içindeki insanlar arası ilişkiler bu tür dönüşümlerin bir yan unsuru değil de temel taşıyıcı kolonlarından biri oluyor. Bir çalışan uzmanlık alanı dışındaki bir soruyu başka bir birime götürdüğünde sadece işini kolaylaştıran bir yanıt almış olmuyor. Ortak bir dil geliştiriyor. Yeni bir temas noktası ile güven köprüleri inşa ediyor. Veyahut mevcut güven köprülerinin bakımını yapıyor. Her sorunun YZ’den aldığımız yanıtlarla kapanmasıysa bu ilişkinin hiç doğmamasına ya da mevcut ilişkilerin tazelenmemesine neden olabiliyor. Böyle bir kullanım kurum içindeki siloları güçlendirip, derinleştirebiliyor. Dikey bilgi akışı sürerken yatay iletişim, karşılıklı güven ve farklı uzmanlıkların birbirinden öğrenme kapasitesi gerileyebiliyor. Tüm bunlar da bize, liderlerin YZ’nin hangi sonuçları sağladığı kadar, yarattığı “fırsat maliyetlerine” de odaklanması gerektiğini hatırlatıyor.
Teknolojinin Yerini Doğru Tanımlamak
Siz de bana katılırsınız diye düşünüyorum; birçok kurum organizasyon şemalarındaki dikeylerde genellikle iyi çalışıyor. Kendi fonksiyonlarını daha verimli hale getirmek için de sürekli yatırım yapıyor, süreçlerini geliştiriyor ve bunu her zaman daha ileri taşımak üzere adımlar atıyor. Ancak oyunu değiştiren unsur çoğu zaman bu iyi çalışan dikeylerin kendi içindeki hızı değil de, yataydaki iletişim ve sinerji oluyor. Bana sorarsanız, teknolojinin asıl katkısı da yalnızca mevcut işi hızlandırmasında değil, bu yatay kapasitenin önündeki engelleri kaldırmasında saklı.
Benim hayalimdeki liderlik yaklaşımı burada vücut buluyor. Lider, ekibindeki farklı grupların ihtiyaçlarını görebiliyor ve hepsine aynı çözümü sunmak yerine ihtiyaçları doğrultusunda farklı yöntemler geliştiriyor. Belirsizlikleri azaltıyor; vizyon, cesaretlendirme, adalet, takımdaşlık ve gelişim gibi insani ihtiyaçları dönüşümün merkezine alıyor. YZ’yi de önüne sunulduğu biçimiyle kabul etmek yerine kurumun ihtiyacına göre şekillendiriyor. Nasıl ki işe alımda kurumun değerlerini gözetiyorsa, kullandığı YZ aracının sistem kurallarına, veri sınırlarına, kurum kültürüne ve davranış biçimine de uymasını sağlıyor. Tüm bu unsurların tıpkı onboarding sürecindeki gibi bu teknolojiye de öğretilmesini sağlıyor. Teknolojiyi tedarik eden kurumdan bunu talep etmenin kendi sorumluluğu olduğunu biliyor. Bu sayede YZ’yi işe katkı sunan bir araç haline değil, kurumun nasıl çalışmak istediğini hatırlatan bir rol model haline getiriyor.
İzninizle biraz somutlaştırmak isterim. Şöyle bir senaryo düşünelim. Diyelim ki ben sizin kurumunuzda çalışıyorum ve kurumun kendi sunucularında, yüksek siber güvenlik standartlarıyla konumlandırdığı bir YZ LLM aracıyla yeni bir fikir üzerine beyin fırtınası yapıyorum. Araç, izin verdiğim kullanım geçmişinden beni tanımaya başlıyor ve fikir geliştirme sürecinde bir süredir aynı eksende sorular sorduğumu fark ediyor. Kurumun temel değerlerinden biri de takımdaşlık ve iş birliği. YZ bu noktada bana şöyle sesleniyor: “Emre, son sorularının benzer konulara odaklandığı dikkatimi çekti. Bu konu senin uzmanlık alanının dışında kaldığı için daha fazla soru sorma ihtiyacı duyabileceğini düşündüm. Biliyorsun, kurumun organizasyon şeması bana açık. Gördüğüm kadarıyla lojistik departmanından Kenan Bey ile finans departmanından Pelin Hanım aradığın cevaplar konusunda deneyimliler. Takvimlerinize baktığımda üçünüzün de Salı günü 10.00-10.30 arasında müsait olduğunuzu görüyorum. Onları tanımıyorsan seni anlatan kısa bir paragraf hazırlayabilir, neden buluşmak istediğini açıklayabilir ve cevap aradığın soruları üç madde halinde kendilerine iletebilirim. Sizi buluşturmamı ister misin?”
Bana sorarsanız, YZ’nin sihirli dokunuşu hızı artırmaktan çok kapasiteyi artırmakta yatıyor. Bu yolda da kurum içindeki engelleri ve bariyerleri kaldırması, doğru insanları bir araya getirmesi ve mevcut kapasiteyi sinerjiye dönüştürmesi önemli bir rol oynayacak.
Siz ne dersiniz?
ÖZETLE
Bağlam: Türkiye iş dünyasının 2026 yılı konfor alanı haritasında konfor alanı yüzde 57’den yüzde 52’ye gerilerken heyecan alanı yüzde 16’ya yükseliyor. Buna karşılık fazlar arası geçiş grupları yüzde 8’e çıkarak yılın en kritik sinyallerinden birini veriyor. Kurumlara ilişkin değerlendirmeler görece iyileşse de çalışanların dönüşüm içindeki kendi rollerine ve yetkinliklerine duydukları güven aynı ölçüde güçlenmiyor.
Yaklaşım: Veriler, çalışanların potansiyellerini hayata geçirebilmeleri için teknolojiden önce vizyon, cesaretlendirme, adalet, liderlik ve takım deneyimine ihtiyaç duyduklarını gösteriyor. YZ yatırımlarında ise kullanım sayısına değil, yetkinlik hissine, işin yeniden tasarımına, kaliteye, insan muhakemesine ve çalışanların kendi durumlarına özel farklı çözümlere odaklanılması gerekiyor.
Yaratılabilecek Değer: İnsan ve YZ arasındaki görev paylaşımını netleştiren, öğrenme için zaman yaratan ve liderlerini dönüşümün insan tarafına hazırlayan kurumlar teknoloji yatırımını daha kalıcı iş sonuçlarına dönüştürebilir. Böyle bir yaklaşım, çalışanların kaygıya savrulmadan heyecan alanına geçmesini ve YZ’nin gerçek bir takım arkadaşı olarak sadece hızı değil, aynı zamanda kapasiteyi ve sinerjiyi artıran bir pozisyona konumlanmasını kolaylaştırabilir.
Spot 1: Heyecan alanındaki çalışanlar dönüşümün ilk kullanıcıları olduğu gibi, yeni çalışma biçimlerinin öncüleri ve kurum içindeki doğal temsilcileri olabilirler.
Spot 2: Heyecan alanını büyüten temel kaldıraç teknoloji değil; vizyon, adalet, cesaretlendirme, liderlik ve takım deneyimi gibi insani faktörler.
Spot 3: Gençlerde genişleyen konfor alanı, merakı ve öğrenme isteğini besleyecek alanlar açılmadığında, geleceğin dönüşüm kapasitesinin önünde görünmez bir engele dönüşebilir.
Spot 4: YZ verimsiz işi ortadan kaldırdığında çalışanı rahatlatırken, mevcut işin üzerine yeni bir kontrol katmanı olarak eklendiğindeyse kaygıyı ve bilişsel yükü büyütebiliyor.
Spot 5: YZ’ye atadığımız rol yalnızca hız ve üretkenlik değil, kurumun değişimi taşıma kapasitesini ve birimler arasındaki sinerjiyi güçlendirmek olmalı.
ARAŞTIRMA HAKKINDA
Araştırma, Azor Brand & People Solutions’un geliştirmiş olduğu model üzerinden Türkiye’deki iş dünyasına yönelik konfor alanı analizini ölçmeyi ve çalışanların hedefler doğrultusunda nasıl harekete geçebileceklerini incelemeyi amaçlıyor.
Çalışma 1 Haziran 2026 ile 31 Temmuz 2026 tarihleri arasında 3 bin 10 beyaz yakalı çalışanın katılımıyla çevrim içi, kendi kendine doldurulan anket yöntemiyle tamamlandı. Örneklem, yüzde 95 güven düzeyinde artı eksi yüzde 1,79 örneklem hatasına sahiptir. Herhangi bir kurumda çalışmayan katılımcılar analiz dışında bırakılmıştır.
Araştırma 2018 yılından bu yana aynı temel model ve ölçeklerle yürütülmektedir. 2026 dalgasında teknoloji ve yapay zekâya ilişkin yeni bir faktör modele eklenmiştir. Böylece dokuz yıllık eğilimlerin karşılaştırılabilirliği korunurken çalışma hayatındaki güncel dönüşüm ayrı bir başlık altında incelenmiştir.

KONFOR ALANI İŞ DÜNYASI İÇİN NE İFADE EDİYOR
Genel olarak baktığımızda konfor alanı yaklaşımının üç ana fazı olduğunu görüyoruz: konfor alanı, heyecan alanı ve kaygı alanı.
Konfor Alanı: İnsanın halihazırda aşina olduğu bir ortamda, her şeyi kontrol edebildiği yanılgısına düştüğü ve kendini rahat hissettiği psikolojik evredir. Öngörülebilirliğin yüksek olduğu bu alanda stres minimum seviyededir. Bu evrede insanın ve dolayısıyla insanların oluşturduğu organizasyonların gelişim süreçleri durağanlaşabilir.
Heyecan Alanı: Konfor alanımızın dışında bulunan iki stres evresinden biridir. Optimal veya olumlu stresin yaşandığı, insanın harekete geçebildiği faza karşılık gelir. Bu evredeki insanlar teknik kapasitelerini ve potansiyellerini daha rahat ortaya koyabilir. Çalışanlarını bu faza çekebilen organizasyonların değişim ve dönüşüme uyumlanma süreçleri kolaylaşabilir, adaptasyon zekâları ve yenilikçi çözüm üretme kapasiteleri artabilir.
Kaygı Alanı: Stresin yüksek olduğu alandır. Bu durumda beynimizin rasyonalite, mantık ve veri gibi teknik konulardan sorumlu neokorteksine daha az enerji aktarılır. Nasıl benzini olmayan bir araç çalışmakta zorlanıyorsa, yeterli enerji alamayan neokorteksimiz de fonksiyonlarını ortaya koymakta zorlanabilir. Tabiri caizse bu fazda zihinsel bir kaos yaşanır.


